The Czarne Góry Mts and Czarna Hora Mt in the Eastern Carpathians (1939), compiled by Mateusz Troll
Чорні Гори та Чорна Гора у Східних Карпатах (1939), упорядник Матеуш Тролль
Piotr Kontny
Streszczenie: Autor na podstawie źródeł archiwalnych, dokumentów i danych kartograficznych (D. Beauplan, [J.B.] Homann, [J.] Liesganig, [C.] v. Kummersberg, A. Steinhauser) oraz oficjalnych map wojskowych austriackich (przedwojennych), czeskosłowackich (przed protektoratem Niemiec) rozstrzyga kwestię nazwy Czarna Hora w użyciu miejscowej ludności górskiej i w dawniejszej literaturze naukowej ([B.] Hacquet) jako nazwy dla pasma Czarnohory i szczytu, obecnie nazywanego błędnie Pop Iwan (2022 m). Autor w wyniku poszukiwań swoich proponuje, celem uniknięcia nieporozumień między nazwą Pop Iwan (1925 m) w Górach Marmaroskich i używaną obecnie na oznaczenie szczytu 2022 m w głównym paśmie Czarnohory, powrót do dawnej ludowej i tradycyjnie uzasadnionej nazwy Czarna Hora, dziś jeszcze powszechnie używanej przez ludność po obu stokach głównego pasma Karpat Wschodnich.
[Abstract: Based on archival sources, documents, and cartographic data (D. Beauplan, [J.B.] Homann, [J.] Liesganig, [C.] v. Kummersberg, A. Steinhauser), as well as official Austrian military maps (pre-war) [World War I] and Czechoslovak maps (from before the German protectorate), the author resolves the issue of the name Czarna Hora [Chorna Hora] as used by the local inhabitants [of the Pokuttia] and in earlier scientific literature ([B.] Hacquet) as a designation for both the Chornohora range and the summit now incorrectly called Pop Ivan (2022 m [a.s.l.]). As a result of this research, the author proposes – so as to avoid confusion between the name Pop Ivan (1925 m) in the Marmarosh Mountains and the name currently used for the 2022 m peak in the main Chornohora range – a return to the traditional folk name Czarna Hora, which is historically justified and still widely used by the local people on both sides of the main ridge of the Eastern Carpathians.
Анотація: Спираючись на архівні джерела, документи та картографічні дані (Д. Боплан, [Й.Б.] Гоманн, [Й.] Лісганіг, [К.] в. Куммерсберг, А. Штайнхаузер), а також офіційні австрійські (довоєнні) та чехословацькі (до встановлення німецького протекторату) військові карти, автор розглядає питання назви Czarna Hora [Чoрна Гора]. Цю назву використовувало місцеве гірське населення, а також у ранній науковій літературі (наприклад, [Б.] Хакке) для позначення як Чорногірського хребта, так і вершини, яку зараз – і помилково – називають Pop Iwan [Піп Іван] (2022 м). Щоб уникнути плутанини між назвою Pop Iwan (1925 м) у Мармарoських горах та назвою, яка зараз використовується для вершини 2022 м у головному Чорногірському хребті, автор пропонує повернутися до традиційної народної назви Czarna Hora. Ця назва залишається загальновживаною серед місцевого населення на обох схилах головного Східнокарпатського хребта для позначення даної вершини.]
[Słowa kluczowe: Piotr Kontny, toponimia, Czarne Góry, Czarna Hora, Czarnohora, Pop Iwan, Popiwan, Huculszczyzna, Pokucie, Karpaty Wschodnie.
Keywords: Piotr Kontny, toponymy, Chorni Hory, Chorna Hora, Chornohora, Pop Ivan, Popivan, Hutsulshchyna, Pokuttia, Eastern Carpathians.
Ключові слова: Петро Контний, топоніміка, Чорні Гори, Чoрна Гора, Чорногора, Піп Іван, Попіван, Гуцульщина, Покуття, Східні Карпати.]
Nota edytorska Mateusza Trolla
Publikacja pracy Piotra Kontnego pt. Czarne Góry i Czarna Hora w Karpatach Wschodnich oparta jest na rękopisie przechowywanym w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie (CDIAUL), w zespole nr 869 Контний Петро (1895-1947), доктор філософії, природознавець, публіцист, дослідник Гуцульщини, w jednostce archiwalnej nr 83: Праця „Czarne gory i Czarna Hora w Karpatach Wschodnich”. Виписки з наукової літератури та архівних документів про Чорногору та Піп Іван. Фотокопії карт [CDIAUL, sygn. 869.1.83]. Na znajdującej się w aktach tej sprawy karcie tytułowej pracy autor umieścił datę roczną 1939 [ryc. 1*], natomiast z zachowanej w aktach zespołu korespondencji wynika, że w pierwszej połowie tego roku praca ta została złożona w redakcji Polskiego Twa Przyrodników im. Kopernika [CDIAUL, sygn. 869.1.9.116]. Biorąc pod uwagę dużą objętość pracy, sposób przygotowania przypisów oraz streszczenia, można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że praca miała zostać opublikowana w czasopiśmie PTPK „Kosmos”, którego redakcja mieściła się w Lwowie, nie zaś w redagowanym wówczas w Wilnie piśmie przyrodniczym PTPK „Wszechświat”. Można również zakładać, że do publikacji tej pracy nie doszło z powodu wybuchu wojny. Pozostanie po zakończeniu wojny we Lwowie, a następnie przedwczesna śmierć autora (1947) sprawiły, że za życia Kontnego praca ta się nie ukazała. Publikacja ma miejsce dopiero po ponad 80. latach.
W aktach wchodzących w skład tej jednostki znajdują się trzy wersje rękopisu prezentowanej tu pracy. Podstawę publikacji stanowi wersja uznana przeze mnie za najpóźniejszą [CDIAUL, sygn. 869.1.83.20-37], w której autor uwzględnił uwagi zapisane odmiennym charakterem pisma na dwóch osobnych kartkach [CDIAUL, sygn. 869.1.83.51-52]. Należy przyjąć, że nie jest to niestety wersja złożona do redakcji PTPK, bowiem znajdują się w niej drobne braki w notkach cytowanych publikacji (uwidocznione i uzupełnione w niniejszej publikacji) a także fragmenty tekstu zapisane na osobnych kartkach, których umiejscowienie w pracy autor oznaczył. Pod względem numeracji arkuszy wchodzących w skład jednostki nr 83 wybrana wersja pracy jest umieszczona po wersji pierwszej [CDIAUL, sygn. 869.1.83.2-19], a przed wersją chronologicznie drugą, której nadano dalsze numery [CDIAUL, sygn. 869.1.83.54-83]. Przygotowane przez autora streszczenie pracy ma postać maszynopisu i zostało umieszczone po rękopisie wersji chronologicznie drugiej [CDIAUL, sygn. 869.1.83.84-85].
W rękopisie pracy znajdują się odwołania do 14. rycin, na których autor zamierzał przedstawić fragmenty dokumentów kartograficznych i pisanych. Czarno-białe fotokopie znajdujące się w aktach sprawy przedstawiają jedynie 10 z tych dokumentów, natomiast żadna z trzech wersji pracy nie zawiera podpisów do rycin. Podpisy te zostały opracowane na podstawie notek bibliograficznych dotyczących prezentowanych na tych rycinach dokumentów. Notki te autor sporządzał na osobnych kartkach i można je znaleźć w różnych miejscach liczącego 175 arkuszy fascykułu (sygnatury arkuszy zawierających notki podano w podpisach do rycin). Notki te, jak i same fotokopie dokumentów, umożliwiły mi zidentyfikowanie wszystkich dokumentów źródłowych, które autor zamierzał przedstawić na rycinach, także tych, dla których brak fotokopii. Ponieważ niemal wszystkie te dokumenty są obecnie dostępne w różnych archiwach i bibliotekach, na rycinach prezentowane są współczesne reprodukcje dokumentów, dzięki czemu ryciny są wielobarwne, a ich jakość znacznie wyższa od jakości czarno-białych fotokopii pochodzących z lat 30. XX w. Należy tu zaznaczyć, że współczesne reprodukcje map nie pochodzą z tych samych egzemplarzy, z których korzystał autor pracy (nawet jeśli egzemplarze te są obecnie przechowywane w CDIAUL, to od czasu wybuchu wojny na Ukrainie nie są dostępne – dotyczy to wszystkich materiałów kartograficznych).
Wyjątkiem jest rycina 12. będąca reprodukcją jednej z kilkunastu fotokopii przygotowanych przez Kontnego na potrzeby tej publikacji. Jest to fotokopia fragmentu mapy Galicji z 1882 r., pochodzącej z rzadkiego dziś atlasu Josepha von Schedy Hand-Atlas der neusten Geographie, opracowanego we współpracy z Antonem Steinhauserem [Scheda, 1882?]. Autorstwo tej mapy Kontny przypisuje A. Steinhauserowi, co usiłowałem zweryfikować, podobnie jak datę wydania owego atlasu, niestety bezskutecznie, nie udało mi się bowiem dotrzeć do żadnego egzemplarza tego dzieła. Nie notuje go Centralny katalog zbiorów kartograficznych w Polsce [Łodyński, 1965], negatywny wynik przyniosła moja kwerenda w CDIAUL (znajdują się tam pojedyncze mapy z wcześniejszych wydań tego atlasu) oraz kwerendy w Lwowskiej Narodowej Naukowej Bibliotece Ukrainy im. W. Stefanyka oraz w Bibliotece Uniwersytetu Lwowskiego, które przeprowadził dla mnie dr Jurij Nesteruk. Egzemplarz tego atlasu zlokalizowany przeze mnie w wiedeńskim Kriegsarchiv [ÖStA/KA, sygn. KPS KS A III Allg. Atlanten, 41 gama], nie był niestety dostępny w trakcie przygotowywania niniejszej publikacji. Wszystkie cytowane przez autora źródła archiwalne oraz pozycje literatury zostały sprawdzone. Publikację uzupełniono o aktualne sygnatury wszystkich dokumentów archiwalnych przywoływanych przez autora oraz o bibliografię sporządzoną wg zasad obowiązujących w Roczniku. W publikacji zachowano gramatykę i interpunkcję tekstu oryginalnego oraz liczbę i numerację przypisów zgodną z rękopisem. Wszystkie uzupełnienia w stosunku do rękopisu, w tym zauważone błędy oraz nieliczne komentarze, podano w nawiasach kwadratowych.