Wstępniak do 5. tomu Rocznika Ludzi Karpat „Res Carpathica”
Glass Mountains
Munții de sticlă
Скляні гори
Podczas wędrówki w roku 1951, zdarzyła się w Beskidzie Myślenickim historia, do której dr Mieczysław Orłowicz wielokrotnie się odwoływał w swoich sprawozdaniach z rokrocznych sierpniowych wycieczek i zapragnął tam powrócić przy najbliższej okazji. Otóż w trzecim tygodniu wędrówki, po zwiedzaniu Jordanowa i okolicznych wiosek oraz wzniesień – tj.: Łysa Góra, Osielec, Wieprzec, Syrkówka – zanocowano w Bogdanówce. Wcześnie rano, 20 sierpnia 1951 r., osiągnięto wierzchołek Koskowej Góry, nazywanej przez Orłowicza po dawnemu Kośkówką. Oto entuzjastyczna relacja:
„[…] mieliśmy najpiękniejszy widok na Beskidy Zachodnie i Tatry w czasie wycieczki, w ogóle jeden z najpiękniejszych, jaki można mieć w całych Beskidach Zachodnich. Tatry ponad grzbietem Syrkówki [z błędnie przepisaną nazwą „Sitkówka”, podczas gdy na starej przedwojennej mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego była zapisana gwarowa „Sirkówka”] są stąd widoczne w całej długości od Tatr Bielskich po Osobitą [w rzeczywistości aż po Siwy Wierch]. Lepszego punktu widoku na pasmo Babiej Góry jak stąd nie ma chyba w ogóle. Znikąd szczyty jej pasma nie są ugrupowane tak pięknie a Babia Góra nie występuje tak majestatycznie. Dotyczy to również Beskidu Wyspowego. Tutaj jest widoczny każdy szczyt oddzielnie. Nic się nie kryje jedno za drugie. Widoczne są też całe Gorce, Pilsko, Romanka, Barania Góra, Malinowska Skała, Skrzyczne, Małe Beskidy, Kalwaria, Lanckorona, okolice Krakowa. Na wschód widok sięga po Modyń [faktycznie, Modyń nieznacznie wystaje między Mogielicą a Jasieniem, ale głębiej na wschodzie widać na lewo od Mogielicy Pasmo Łososińskie]. Widać też Beskid Sądecki i Pieniny. Jednym słowem widok od Beskidu Sądeckiego po Baranią Górę i okolice Krakowa. Co prawda widoczność była fenomenalna, góry jak szklane. Tylko nad Krakowem mgły poranne”.
[Cyt. za: T. Kowalik, Wycieczki sierpniowe Mieczysława Orłowicza, Warszawa 1989, s. 119].
Obecnie na Koskowej Górze próżno szukać dookolnej panoramy. Na samym wierzchołku, który jedynie z rzadka jest przeznaczany pod i tak licho rodzące uprawy, wyrosły całkiem spore drzewa we wcale licznych zagajnikach, a dodatkowo wzniesiono dwa sporej wysokości przekaźniki… Czy w takim razie postawienie dodatkowej wieży widokowej przywróciłoby Orłowiczowej Kośkówce ów najpiękniejszy na świecie widok na Beskidy i Tatry? Czy wręcz przeciwnie – zeszpeciło go już dokumentnie i w całości? I tutaj dochodzimy do z gruntu kontrowersyjnego tematu budowy wież widokowych na obszarze Beskidów, które w ostatnich latach zaczęły wyrastać, jak grzyby po deszczu, w dość nieoczekiwanych miejscach. Wymieńmy dla przykładu tylko te z Beskidu Wyspowego i Niskiego: na Mogielicy, Kamionnej, Skiełku, Jaworzu i Miejskiej Górze, jak również na Ferdlu, nad Desznicą, na Łysuli i na Cergowej. Jeśli tylko gmina dysponuje stosownym planem i dofinansowaniem z unijnych środków, to… A czemuż by nie? Marzenie o szklanych górach może się ziścić.
W części kronikarskiej piszemy o projektach – pozostając nadal w kręgu Beskidu Niskiego – postawienia dwóch wież: na Magurze Małastowskiej i na górze Jawor. Ta pierwsza spotkała się ze sprzeciwem prawie tysiąca sygnatariuszy petycji skierowanej do Pani Wójt Gminy Sękowa o zaniechanie owej inwestycji. Ta druga – ze sprzeciwem mniejszości łemkowskiej i władz cerkiewnych. O argumentach stron najlepiej przeczytać w stosownych notkach tej części naszego rocznika. A sprawa jest rozwojowa… Ale o tym dopiero w kolejnych tomach.
W niniejszym tomie natomiast polecamy artykuły z działu naukowego: Dom Zdrowia „Opieki Zdrowotnej” Lwowskich Szkół Akademickich w Mikuliczynie 1929-1939 – Leszka Rymarowicza, Historia turystyki w masywie Pilska – Andrzeja Majewskiego, Mychajło Pustaj (1857-1944) – zapomniany rusiński bajarz – Beaty Okulińskiej, Czarne Góry i Czarna Hora w Karpatach Wschodnich (1939) w opracowaniu Mateusza Trolla – Piotra Kontnego, Jan Rykała (1883-1943) – malarz gór i rzeźbiarz ludzi – Jana Skłodowskiego, Kawaleria I Polskiego Legionu w kampanii karpackiej 1914/15 – niżej podpisanego.
W dziale popularnym zaś: o bezkresnych połoninach gór Ţarcu i Godeanu – Marii Czub-Wypych, o zbójnikach i rozbójnikach spod Pilska w XV-XX w. – Andrzeja Majewskiego, a ponadto argumenty za i przeciw turystycznemu podziałowi Karpat – Jarosława Balona, no i na 150-lecie przewodnictwa o szkoleniach wysokogórskich i krajoznawczych na początku lat 90. XX w. w Akademickim Kole Przewodników Tatrzańskich im. Zofii i Witolda H. Paryskich w słowackich Tatrach i na Podtatrzu czy wreszcie o jubileuszowym 10. Międzynarodowym Konkursie „Najlepsze wydawnictwa o górach”, który miał miejsce na 28. Międzynarodowych Targach Książki w Krakowie.
A na koniec polećmy z części recenzyjnej najpierw czasopisma: „Nowy Kurier Galicyjski”, „Gazetę Górską”, „Na Szlaku”, „Magury ‘24”, „Wierchy”, „Watrę” SKPG, „Polonusa”, „Cracovię Leopolis”, „Maćkową Perć”, „Revista Arhivei Maramureşene”, „Prace Pienińskie”, „Ziemię Sanocką”, „Pamiętnik PTT”, „Podkarpatská Rus. Časopis Společnosti přátel Podkarpatské Rusi”, „Historie z Zielonego Domku”, „Krakowskie Pismo Kresowe”, „Watrę”, „Pieniny. Przyroda i człowiek. Monografie”, „Roczniki Bieszczadzkie”, „Rusyna”, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, a następnie chociaż kilkanaście książek: Odważne. Artystki XX-lecia międzywojennego w Paryżu i Zakopanem, Budowa ścieżek i znakowanie szlaków turystycznych przez TT i PTT w latach 1873-1950, Odbudować, zmienić, zachować? Zamki w krajobrazie Polski, Archeologia Biecza. Opracowanie wyników badań z 2. połowy XX w., t. 1, Krakowiacy czyli Górale. Działalność Krakowskiego Związku Podhalan, Beskid Myślenicki, czyli 50 wędrówek po górach, dolinach i archiwach. Przewodnik kulturowy, cz. 1, Gorlice-Tarnów 1915, Dialogi huculskie: Stanisław Vincenz i Lidio Cipriani / Hutsul Dialogues: Stanisław Vincenz and Lidio Cipriani, Cmentarz wojenny z 1939 r. w Wysokiej. Studium historyczno-archeologiczne, Od Townsona do Conradów. Brytyjczycy w Tatrach i o Tatrach w długim wieku dziewiętnastym, Żegocina. Dzieje miejsc i ludzi, Eksperyment „OM”. 10 Brygada Kawalerii. Suplement, t. 4, Muzealne korzenie pod Babią Górą, Dookoła Tatr. Znane i nieznane atrakcje Podhala, Orawy, Liptowa i Spisza, Kultura ludowa Górali Śląskich, Cergowa. Tajemnicza góra, Karpaty. Opowieść o pewnych górach, Miasto Dobczyce i jego wiejskie otoczenie w latach 1918-1939, Kołomyjskie pomniki przed 1939 rokiem, Ekwipunek wysokogórski, Saints in the Slavic Christian World. Assessing Power, Religion and Language in Religious Literature.
Z życzeniami miłej lektury
Dariusz Dyląg,
redaktor naczelny
Na marginesie: Tytuł nawiązuje wprost do słynnego motywu literackiego i symbolu utopijnego postępu pochodzącego z powieści Przedwiośnie Stefana Żeromskiego, znanego jako szklane domy. W dyskursie publicznym fraza ta do dziś funkcjonuje jako metafora nierealnego marzenia lub naiwnej wiary w idealne rozwiązania.