Gropa polonyna on Mt. Chorna Hora (Mt. Pop Ivan, Popivan) in newly found archival sources 1698-1871
Pășunea montană Gropa lângă muntele Czorna Hora (Pop Ivan, Popivan) în surse de arhivă nou descoperite 1698-1871
Полонина Ґропа під Чорною горою (Піп Іван, Попіван) у світлі нових джерел 1698-1871 років
Mateusz Troll
Streszczenie • Czarnohorska połonina Gropa, zajmująca południowe stoki góry Pop Iwan (Popiwan) w Czarnohorze (Karpaty Wschodnie, Ukraina), użytkowana była przez wieki jako letnie pastwisko. Znani są już posiadacze gruntów na tej połoninie w okresie 1788-1939 – byli to początkowo poddani z pokuckiej wsi Jasienów, a następnie mieszkańcy tej wsi, którzy stali się pełnoprawnymi właścicielami pastwisk na Gropie w wyniku uwłaszczenia chłopów w Galicji (1848). Dzięki nowym dokumentom odnalezionym w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie, zidentyfikowano także kilku wcześniejszych posiadaczy Gropy (1698, 1770), możliwy stał się również bardziej szczegółowy opis zmian zachodzących na Gropie w okresie 1788-1871. Wśród dawnych posiadaczy pastwisk na Gropie zidentyfikowano m. in. przodków Foki Maksymiuka – jego dziada Iwana Szumejko oraz pradziada Iwana Tychlyja. Foka Maksymiuk – pierwowzór Foki Szumejowego, bohatera epopei huculskiej Na wysokiej połoninie Stanisława Vincenza, jest również pierwszym autorem kilku XIX-wiecznych opisów dawnej Gropy, przedstawionych w tym artykule. Z omawianych w artykule nowych źródeł archiwalnych wyłania się również szersze znaczenie pojęcia połoniny w przeszłości – jako pastwiska górskiego obejmującego nie tylko bezleśne łąki subalpejsko-alpejskie, ale także sąsiadujące z nimi lasy, wykorzystywane przez pasterzy jako źródło drewna i dodatkowe tereny wypasu zwierząt. W drugiej połowie XIX w. lasy te były przedmiotem wieloletniego sporu między włościanami i właścicielami Jasienowa, dobrze udokumentowanego w aktach regulacji serwitutów leśnych, przedstawionych w niniejszym opracowaniu. Nowe dokumenty nie pozostawiają wątpliwości, że pasterze z Gropy górę, na której znajdowały się ich pastwiska, nazywali Czorną Horą (Czarną Górą). Inne nazwy tej góry (Pop Iwan, Popiwan) nie figurują w analizowanych operatach katastralnych oraz aktach regulacji serwitutów leśnych.
Abstract • Gropa polonyna is a mountain grassland area situated on the southern slopes of Mt. Pop Ivan (Popivan) in the Chornohora Mts. (Eastern Carpathians, Ukraine), used for centuries as a summer pasture. Some of the former peasants who used Gropa pastures – allocated to them by the Jasienów possessors in the period 1788-1825 – are already known. This is also the case of villagers who came into ownership of these pastures as a result of the granting of land ownership to the peasantry in Galicia after 1848. Thanks to newly found documents, earlier peasant users of Gropa pastures were also identified (1698, 1770) and a more detailed description of the Gropa polonyna of the period 1788-1871 became possible. Among the former users and owners of the Gropa pasture, the following ancestors of Foka Maksymiuk were also identified: Ivan Szumejko (grandfather) and Ivan Tykhlyy (great-grandfather). Foka Maksymiuk – the most famous villager among owners of Gropa pastures and model of Foka Szumejowy character in the novel titled On the High Uplands by Stanisław Vincenz, is also the first author of several 19th century descriptions of the former Gropa, presented in this paper. Moreover, new archival sources show a broader understanding of the term polonyna in the past – as the mountain pasture including not only grasslands but also forests adjacent to them, used by shepherds as a source of wood and additional grazing area. In the second half of the 19th century such forests were subject of many years’ dispute between peasants and the manor, which is well documented in archival acts presented in this paper. New documents also prove the former name Chorna Hora (black mountain) used by shepherds from Gropa as the only name of the mountain on which slopes their pastures were located. Other names of this mountain (Pop Ivan, Popivan) were not found in the Austrian cadastral records and documents relating to land ownership presented in this paper.
Abstract • Pășunea montană Gropa este o zonă de pajiște montană situată pe versanții sudici ai Muntelui Pop Ivan (Popivan) din Czarnohora munții (Carpații Orientali, Ucraina), folosită timp de secole ca pășune de vară. Sunt deja cunoscuți unii dintre foștii țărani care au folosit pășunile Gropa – alocate lor de către posesorii Jasienów în perioada 1788-1825. Acesta este și cazul sătenilor care au intrat în proprietatea acestor pășuni ca urmare a acordării proprietății funciare țărănimii din Galiția după 1848. Datorită documentelor nou descoperite, au fost identificați și utilizatori țărani anteriori ai pășunilor Gropa (1698, 1770) și a devenit posibilă o descriere mai detaliată a Gropa polonyna din perioada 1788-1871. Printre foștii utilizatori și proprietari ai pășunii Gropa, au fost identificați și următorii strămoși ai lui Foka Maksymiuk: Ivan Szumejko (bunicul) și Ivan Tychleyczuk (străbunicul). Foka Maksymiuk – cel mai faimos sătean printre proprietarii de pășuni din Gropa și modelul personajului Foka Szumejowy din romanul intitulat „Na wysokiej połoninie” de Stanisław Vincenz, este, de asemenea, primul autor al mai multor descrieri din secolul al XiX-lea ale fostei Gropa, prezentate în această lucrare. Mai mult, noile surse de arhivă arată o înțelegere mai largă a termenului „polonyna” în trecut – ca pășune montană care includea nu doar pajiști, ci și păduri adiacente acestora, folosite de păstori ca sursă de lemn și suprafață suplimentară de pășunat. În a doua jumătate a secolului al XiX-lea, astfel de păduri au fost subiectul unor dispute de mulți ani între țărani și moșie, lucru bine documentat în actele de arhivă prezentate în această lucrare. Documente noi dovedesc, de asemenea, fosta denumire Czorna Hora (muntele negru) folosită de păstorii din Gropa ca singurul nume al muntelui pe ale cărui versanțise aflau pășunile lor. Alte nume ale acestui munte (Pop Ivan, Popivan) nu au fost găsite în evidențele cadastrale austriece și în documentele referitoare la proprietatea funciară prezentate în această lucrare.
Анотaція • Чорногірська полонина Ґропа, що займає південні схили гори Піп Іван (Попіван) у Чорногорі (Східні Карпати, Україна), протягом століть слугувала літнім пасовищем. Відомі кopиcтyвaчі ґрунтів на цій полонині у 1788-1939 роках – спершу це були піддані з покутського села Ясенів, а згодом – його мешканці, які стали повноправними власниками пасовиськ на Ґропі після скасування панщини в Галичині (1848). Завдяки новим документам, віднайденим у Центральному державному історичному архіві України у Львові, вдалося ідентифікувати також кількох попередніх власників Ґропи (1698, 1770), а також докладніше описати зміни, що відбувалися тут у 1788-1871 роках. Серед колишніх користувачів і власників полонини Ґропа ідентифіковано також предків найвідомішого власника місцевих пасовищ – Фоки Максим’юка: діда Івана Шумейка та прадіда Івана Тихлия. Фока Максим’юк – прототип Фоки Шумейового, героя гуцульської епопеї «На високій полонині» Станіслава Вінценза – був також першим автором кількох описів давньої Ґропи у ХіХ столітті, які подано в цій статті. На основі нових архівних джерел розкривається ширше розуміння поняття полонини в минулому – як гірського пасовиська, що охоплювало не лише безлісі субальпійсько-альпійські луки, а й сусідні ліси, які пастухи використовували для видобутку деревини та додаткового випасу худоби. У другій половині ХіХ століття ці ліси стали предметом тривалого спору між селянами та власниками Ясенова – цей конфлікт добре за документований в актах щодо регулювання лісових сервітутів, представлених у цьому дослідженні. Нові документи не залишають сумнівів у тому, що пастухи з Ґропи називали гору, на якій були їхні пасовиська, тільки Чорною Горою. Інші назви цієї гори (Піп Іван, Попіван) не зафіксовані в проаналізованих кадастрових матеріалах і актах регулювання лісових сервітутів.
Słowa kluczowe • połoniny, pasterstwo, toponimia, austriacki kataster gruntowy, metryka józefińska, metryka franciszkańska, Gropa, Pop Iwan, Popiwan, Czorna Hora, Czarnohora, Huculszczyzna, Karpaty Wschodnie.
Keywords • mountain pastures, polonynas, pastoralism, toponymy, Austrian land cadastre, Josephinian Land Survey, Franciscan Land Survey, Gropa, Pop Ivan, Popivan, Chorna Hora, Chornohora, Hutsulshchyna, Eastern Carpathians.
Cuvinte‑cheie • pășuni montane, păstorit, toponimie, cadastru funciar austriac, cadastrul lui Iosef al II-lea, cadastrul franciscan, Gropa, Pop Ivan, Popivan, Czorna Hora, Czarnohora munții, Huțulșcina, Carpații Orientali.
Ключові слова • полони ни, вівчарство, топоніміка, австрійський земельний кадастр, йозефінська метрика, францисканська метрика, Ґропа, Піп Іван, Попіван, Чорна Гора, Чорногора, Гуцульщина, Східні Карпати.